موزه

موزه مفاهیم و تعاریف

مبدأ اسم موزه در یونان از روی معبدی که به موزه ها اختصاص داشته به وجودآمد . موزه ها دختران ژوپیتر بودند که الهام بخش علم،ادبیات، هنر، موسیقی، حجاری و .... محسوب می شدند . واژه میوز (muse ) معادل مناسبی در فارسی ندارد و شاید بتوان آن را (روح هنر ) نامید.

در ادبیات و هنر مغرب زمین برای هر دسته از هنرهای زیبا یک موز قائلند ، که تا او به سراغ هنرمند نیاید وی اثر عالی نمی تواند آفرید. ضمناً به معبدی که روی تپه کوچکی در آنتن به نام موزه ها ساخته شده اتلاق می گردد.

در تعریفی دیگر واژه موزه از راه زبان لاتین از واژه یونانی موزه یون یعنی مجلس فرشتگان الهام بخش مشتق شده، به عنوان مکانی وقف شده به فرشتگان الهام بخش که آدمی در آن به مقوله های اصیل می پردازد، تعریف شده است .

 

تعریف موزه

ماده اساسنامه « شورای بین المللی موزه ها ، ایکوم » ( museum international council ) مصوب یازدهمین مجمع عمومی ایکوم مورخ ١۴ ژوئن ١٩۷۴– کپنهاک (١٣۵٣) موزه و هدف آن را چنین بیان می کند :

موزه موسسه ای است دائمی و بدون هدف مادی که درهای آن به روی همگان گشوده است و در خدمت جامعه و پیشرفت آن فعالیت می نماید . هدف موزه ها تحقیق در مورد شواهد بر جای مانده انسان و محیط زیست او و گردآوری و حفظ ایجاد ارتباط بین این آثار بویژه به نمایش گذاردن آنها به منظور بررسی و بهره وری

معنوی است .

بند ب ماده ١۴ اساسنامه ایکوم علاوه بر موزه هایی که بدین ترتیب تعیین گردیده اند، موارد مشروحه زیر را نیز مشمول تعریف یاد شده ماده ٣ تشخیص می دهد :

محل ها و آثار باستانی ، طبیعی ، مردم شناسی و تاریخی که به علت فعالیت در زمینه گردآوری ، حفظ و نگهداری و نمایش آثار باستانی دارای ماهیت موزه ای می باشند .

 

واژه موزه

کلمه موزه مشتق از کلمه ( میوزیوم Museum ) لاتین است که آن نیز از کلمه (( موسیون Musyon )) یونانی گرفته شده است و در اصل جایگاه و معبد (( موزه ها)) است . بنابر اساطیر یونان باستان موزه ها یا (( موس )) ها الهه یونانی بودند که پدرشان زیوس و مادرشان منموسونه ( Menmosune ) بود . هر یک از موزه ها مظهر یکی از هنرهای رایج یونانی بودند . مثلاً یکی الهه یا موزه شعر

بود و دیگری موسیقی و دیگری تاریخ .

انگیزه ایجاد موزه همان اشتیاق به گردآوری است که ریشه ژرفی در طبیعت انسان دارد همه تمدن ها از ابتدائی ترین تا پیشرفته ترین آنها در تمایل به گردآوری اشیاء زیبا ، گرانبها ، کمیاب یا صرفاً غریب اشتراک داشته اند .

در حال حاضر ، موزه موسسه ای است که به گردآوری ، مطالعه و محفوظ داشتن اشیاء نمایانگر طبیعت و بشر می پردازد تا آنها را به ظاهر آگاهی ، آموزش و لذت ، پیش چشم همگان بگسترد . به امتیاز این تعریف ، واژه موزه نه تنها موسسات حامل این نام را در بر می گیرد ، بلکه همچنین شامل نگارخانه های هنری ، غیر تجاری ، تالارهای نمایش آثار نقاشی ، گنجینه های مذهبی و غیر مذهبی ، برخی از ابنیه های تاریخی ، نمایشگاههای دائمی در هوای آزاد و ... نیز می شود .

 

تاریخچه و روند تحولات موزه

موزه به شکل امروزی خود در اواخر قرن سوم پیش از میلاد توسط بطلیموس در اسکندریه تأسیس شد. این موزه را شخصی بنام دمتریوس که از آمجا به اسکندریه تبعید شده بود . او که از کوشش های ارسطو در گرد آوردن و طبقه بندی کتابها و معلومات بشری و انواع حیوانات و گیاهان و انواع حکومتها الهام گرفته بود. توصیه کرد تعدادی بنا تحت عنوان اتاق برای آموزش ، حیاط، رواق ، باغ ، رصد خانه و کتابخانه بزرگی ساخته شود که چهار گروه محقق در آن زندگی می کردند. منجمان ، نویسندگان ، ریاضی دانان و پزشکان که وظیفه آنها تحقیق در علوم تجربی و جمع آوری اسناد علمی در رشته های مختلف بود.

بعد از بطلیموس اول ، کلود ، یکی از امپراطوران رم موزه یا کتابخانه اسکندریه را بوجود آورد که مرکز تحقیقات علمی آن زمان به شمار می رفت .

در قرون وسطی به دلیل حاکمیت کلیسا و تفتیش عقاید ، نقش آمنوزشی موزه ها تقریباً متوقف شد و آثار هنزی معاصر یا گذشتگان در گنجینه های کلیسا و صومعه ها جمع آوری و نگهداری می شدند و تنها توجه به زهد و تقوا و نیز رعایت شکوه و جلال مراسم مذهبی در این مجموعه ها مد نظر بوده است و در مواردی در قصرهای خود جمع آوری و نگهداری می شدند.

با آغاز رنسانس و شکوفایی علم و دانش در اروپا پس از قرن پانزدهم میلادی ، موزه ها هم به موازات رشد و توسعه علوم مختلف فعالیت خود را آغاز کردند و در رشد و توسعه جوامع اروپایی نقش مهمی را ایفا نمودند. در عصر رنسانس که انسان به علم و دنیوی شدن توجه کرده بود به موزه ها نیز توجه کرد. چون تنها محصول مادی علم که برای انسان محسوس است ، موزه است . در اواخر قرن ١٨ موزه در مفهوم امروزی آن شکل گرفت و پیشرفت علوم ، گسترش دامنه کنجکاوی مردم ، کشش به سوی یافته های باستانشناسی و پیدایش اولین جوامع دانشگاهی به این امر کمک کرد و موزه ها به عنوان یک آزمایشگاه و مرکزی که رابطه تنگاتنگی با مراکز دانشگاهی داشتند فعال شدند.

در قرن ١٩ در صدد بر آمدند تا از موزه ها برای آموزش و پرورش جوانان سود جویند. کشورهای آمریکا ، انگلستان ، سوئد و بلژیک در رأس این حرکت قرار گرفتند و حتی تسهیلاتی فراهم آوردند تا جوانان در سنین پایین از طریق بازدید موزه ها و ایجاد موزه در مدارس با آثار هنری آشنا شوند.

در قرن بیستم موزه ها رسالت مهمتری به عهده گرفتند و آن نقش تربیتی و آموزشی است که هدف اصلی موزه هاست .

هر چند که در دوره های قبل نیز موزه ها نقش آموزشی خود را ایفا می نمودند ولی در این دوره نقش آموزشی برای موزه ها تثبیت گردید و برای آمادگی بیشتر و تکمیل تحصیلات نظری ، متوالیان تعلیم و تربیت تصمیم گرفتند تا در کنار آموزش و پرورش و دانشگاهها ، موزه ها را به گونه ای برنامه ریزی نمایند تا علوم مختلف را به ساده ترین شکل از طریق ایجاد آموزشگاههایی که بتوانند ساختمان اشیاء و ترکیب پدیده ها را چه بصورت طبیعی و چه به صورت مصنوعی برای جوانان و نوجوانان تشریح نمایند.

 

نقش موزه ها

موزه بیش از هر چیز بازتابی است از انسان و فعالیت های او ، از محیط طبیعی ، فرهنگی و اجتماعی ، موزه به زبان ویژه سخن می گوید که زبان شیء یا زبان « چیز واقعی » است . بدین سان هم بیننده بی سواد اثر می نهد و هم بر بیننده اشباع شده از برداشت های بصری ناشی از اشیاء .

از این رو موزه یکی از نهادهای مهم فرهنگی است که بعد از رنسانس در توسعه جوامع نقش مهمی را ایفا نموده است .

اگر به تاریخ تحول موزه ها توجه نماییم در خواهیم یافت که موزه ها در طول تاریخ دارای سه نقش مهم بوده اند :

1) نقش تفریحی

2) نقش آموزشی

3) نقش علمی

در شرایط کنونی نقش تفریحی موزه ها به مرور به نقش آموزشی و علمی تبدیل می شود. در این میان نقش آموزشی موزه ها از اهمیت ویژه ای بر خوردار است تا چندی قبل مفهومی که از شنیدن کلمه «موزه » در ذهن شنونده نقش می بست ، عبارت از تجسم محیطی آرام و ساکت بود ، که در آن اشیاء رنگ باخته و کهنه قرون و اعصار گذشته را در کنار هم گرد آورده اند و از آنها نگهداری و حفاظت می کنند ، اما مفهوم واقعی موزه جز این است . درست است که حفاظت آثار باستانی جزو وظایف منوزه هاست ، اما این تنها وظیفه آنها نیست .

موزه ها دریافته اند که تنها وظیفه جمع آوری و ثبت نگهداری آثار عتیقه و اموال نفیس را ندارند ، بلکه وظیفه معرفی آنها را نیز بر عهده دارند. علاوه بر این چون مسئولیت جلب و جذب مردم به عهده آنهاست ، بایستی برنامه های آموزشی مختلفی متناسب با سن و آگاهی بازدید کنندگان ( با استفاده از کلیه خدمات آموزشی ) تدارک ببیند . در ضمن به طور مستمر با سازمانهای علمی و فرهنگی و آموزشی کشور جهت ارتقاء سطح بازدهی خود ، همکاری و هماهنگی لازم را داشته باشند .

از طرف دیگر با کلیه سازمانها و انجمن های فرهنگی و بین المللی در سطح جهانی ارتباط بر قرار کنند و علاوه بر استفاده از تجارب آنها با تشکیل نمایشگاه های فعال در سر تا سر دنیا ، هنر و فرهنگ این مرز و بوم را بطور شایسته معرفی کنند.

به طور کلی موزه ها محل هایی هستند که آثار و اشیاء و ابزار نادر و کمیاب و با ارزش را در خود حفظ و نگهداری کرده ، برای بازدید همگان آماده می سازند . منوزه ها در واقع گذر گاههایی هستند که آثار گذشتگان را ، برای آیندگان حفظ می کنند. شیوه زندگی ، آداب و رسوم و اخلاق و احوال فکری مردم گذشته را با یکدیگر می سنجند ، و به تعبییر دیگر ، موزه ها آیینه فرهنگهای گوناگون گذشته و تبلور رسوم و سنتها و نمایشگر میراث فرهنگی ملتهای مختلف از زمانهای دور تا عصر حاضرند.

آنچه مسلم است این است که موزه از مهمترین مراکز آموزشی جامعه است . رنه مارکوزه در مقاله ای تحت عنوان " تبدیل موزه ها به دنیایی در حال دگرگونی " این مکان را حتی از کلاس درس نیز برتر دانسته ، دلیل نامبرده برای این ادعا این است که موزه با کلاس درس برابری می کند در حالیکه مسئله نمره نیز در آن مطرح نیست .

 

نقش موزه ها در توسعه فرهنگی

موزه های دنیا مجموعه های منحصر بفرد و گاه بسیار با ارزشی را در خود نگه می دارند و این مجموعه ها ارتباطی بین حال و گذشته ایجاد کرده ، و انسان با مشاهده آنها پیوندی عمیق با نیاکانی که فرهنگ ما را پی ریزی کردند و بدین وسیله هویت خود را باز یافته و با دیدن اشیا موجود در موزه ها سیر تکاملی اندیشه انسانی را در ابداع و خلق آثار به عیان می بینند و می توان اثرات فرهنگ جامعه گذشته را در جای اشیا مشاهده کرد. چرا که انعکاس فرهنگ و نیاز هر جامعه ای در اشیای ساخت دست بشر متبلور می شود.

مجموعه های موزه ای به این اعتبار ، نه تنها گنجینه ملی یک کشور بلکه جزئی از اسناد جهانی فرهنگ و تمدن انسانی به حساب می آیند . نگرش جهان امروز به موزه ها به عنوان یکی از نهادهای فرهنگی چنان است که این نهاد در برنامه ریزی فرهنگی کشور سهم بسزایی دارد.

موزه ها قادرند با فراهم آوردن ابزار فرهنگی مختلف زمینه بر خورد و ارتباط فرهنگ ها و در نتیجه موجبات آشنایی مردم را با فرهنگ این جوامع فراهم نموده و شناخت مردم را در این باره افزایش دهند و از این طریق نیز به باروری فرهنگ کمک نمایند و فرصتهای بهره گیری از فرهنگ های دیگر را بوجود آورند. از سوی دیگر با تحقیق در کلمه میراث می توان به روشن شدن گوشه های تاریک تاریخ کمک کرد و همگان از راه دیدن و شناختن این میراث ها احساس تحسین در آنها برانگیخته می شود.

 

انواع موزه ها

موزه ها را به شکلهای گوناگون طبقه بندی کرده اند، موزه های تاریخ و باستان شناسی، موزه های فضای باز، موزه های مردم شناسی، کاخ موزه ها، موزه های علوم و تاریخی طبیعی، موزه های منطقه ای ( محلی )، موزه های سیار ( گردشی ) ، پارک موزه ها، موزه های سلاح ( نظامی )، موزه های اندیشمندان ( خانه هنرمندان )

 

موزه تاریخی و باستان شناسی

دید تاریخی دارند و بیانگر سلسله و دوره های تاریخی هستند . بیشتر این آثار بر اثر کاوش های باستان شناسی به دست آمده اند و بیانگر فرهنگ و تمدون گذشته و تلفیق کننده علم، هنر و دانش یک ملت یا ئیک قوم هستند. چنین موزه هایی مادر نیز نامیده می شوند. موزه ملی ایران ( ایران باستان )، موزه ملی ورسای در فرانسه و موزه تاریخ در واشینگتن از این نوع هستند.

 

موزه فضای باز

با ایجاد این نوع موزه ها می توان به معرفی یافته ها و داده های مهم باستان شناسی کمک بزرگی نمود. زمان یکه یک کاوش علمی باستان شناسی منجر به نتایج مطلوب و کشف آثار ارزشمند غیر منقول می شود و قابل انتقال به موزه ها نیست، با فراهم آوردن شرایط و امکانات لازم، مکان مورد نظر را جهت باز دید عموم مهیا می نمایند. این امر در اصطلاح به موزه فضای باز مشهور است. از جمله این موزه ها می توان به تخت جمشید در شیراز و محوطه تاریخی هگمتانه در همدان اشاره نمود.

این موزه ها در دیگر کشور ها مانند چین، یونان و برخی از کشور های اورپایی نیز معمول است. در استان خراسان محوطه تاریخ " بندیان " در گز که دارای گچ بری های بسیار زیبایی از دوره ساسانیان است و همچنین محوطه تاریخی " شا یاخ " نیشابور می توانند مکان مناسبی برای این امر باشند.

 

موزه های مردم شناسی

فرهنگ، آداب و رسوم،* اعتقادات، پوشاک و سنن اجتماعی حاکم بر جامعه را نشان می دهند. موزه مردم شناسی تهران و حمام گنجعلی خان کرمان از این نوع هستند.

 

کاخ موزه ها

بنا یا اثر تاریخی هستند که از گذشتگان به دست ما رسیده و بیانگر و ضعیت و نحوه زندگی صاحبان آن است. ممکن است در این بنا اشیای تاریخی و نیز آثار هنری از جمله نقاشی روی دیوار،*گچ کاری و .... وجود داشته باشد. کاخ موزه ها معمولا" در مراکز حکومتی به وجود می آیند. هدف از تاسیس این موزه ها به نمایش گذاشتن اثر و بنای تاریخی و نیز عبرت آموزی است. مجموعه کاخ های سعد آباد تهران و باغ ملک آباد مشهد از این نوع موزه ها هستند.

 

موزه های هنری

انواع هنرهای تجسمی و تزیینی که از زیبایی شناسی بالایی برخوردارند، را به نمایش در می آورند و معمولا" بازدید کنندگان زیادی نیز دارند. موزه هنرهای زیبا در تهران و موزه هنرهای تزیینی در اصفهان از این نوع هستند.

 

موزه علوم و تارخ طبیعی

تجربه های علمی بر اساس شواهد و وسایل کاری و تاریخی طبیعی که در بر گیرنده گونه های مختلف گیاهی به ویژه جانوان است را به نمایش می گذارند. موزه تاریخی طبیعی اصفهان و موزه علوم و تاریخ طبیعی مشهد از این نوع هستند.

 

موزه های محلی یا منطقه ای

بیانگر و نمودار فرهنگ یک منطقه و یا یک محله خاص هستند و صرفا" آثار و اشیای تاریخی همان منطقه را به نمایش می گذارند. موزه شوش، تخت جمشید و موزه توس در خراسان ازاین نوع هستند.

 

موزه های سیار

برای پیشبرد سریع اهداف فرهنگی و به دلیل عدم امکانات موجود در مناطق و شهرهای محروم شکل می گیرند. این موزه های فرهنگ های گوناگون را در مکان های مختلف در معرض دید عموم می گذارند. اگر به این نوع موزه ها توجه کافی شود، بسیار تاثیر گذار خواهند بود.

 

پارک موزه ها

به دلیل داشتن ابغاد گوناگون علمی و فرهنگی و جاذبه های تفریحی و آموزشی و نیز تفریحی از اهمیت زیاد برخورد دارند، چرا که مسایل زیستی و طبیعی را از نزدیک برای مردم به نمایش می گذارند. ویژگی مهم این موزه ها این است که عموم مردم می توانند از دیدن آنها بهرمند شوند. در ایران ایجاد پارک موزه سابقه ندارد ولی در کشورهایی مانند چین و کره شمالی مرسوم است.

مکان های فرهنگی، ملی و تاریخی چون آرامگاه فردوسی در مشهد، آرامگاه عطار و خیام در نیشابور می توانند مکان مناسبی به این منظور باشند.

 

موزه های نظامی

روند تاریخی انواع سلاح های نظامی و جنگی را در معرض دید همگان قرار می دهند. این نوع اشیا شامل لباس های نظامی رزمی، اسلحه و دیگر وسایل رزمی نیز هستند.

 

موزه های اندیشمندان ( خانه هنرمندان )

برای ارج نهادن به هنرمندان، نویسندگان، مخترعان و مفاخر جامعه، معمولا" پس از در گذشتشان در خانه شخصیشان پدید می آید و در بر گیرنده وسایل شخصی، وسایل کار و آثار ایشان است. این موزه ها بیشتر د رکشورهای اروپایی مرسوم است.

خانه شکسپیر نویسنده مشهور انگلیسی و ادیسون مخترع برق در امریکا از این نوع است. در ایران هم خانه بزرگ مرد موسیقی " استاد ابوالحسن صبا " تبدیل به موزه شده و در برگیرنده تابلوهای نقاشی، تالیفات و اموال شخصی وی است.

 

/ 2 نظر / 151 بازدید
فائزه

سلام مطلب بسیار خوبی بود خیلی کمکم کرد. من دنبال این مطالب دارم میگردم اما هنوز مطلب خوبی پیدا نکردم اگه شما در مورد ساختار و عملکرد موزه -انبار و مخازن موزه مکان یابی و حفاظت و نگهداری اشیا در مخازن -مبحث نور در موزه-بازدید کنندگان در موزه-عرصه های عمومی و خصوصی موزه مطلبی دارین لطفا کمکم کنید. با تشکر [گل]

راضیه

ممنون از مطالب خوبی که گذاشته بودین. عالی بود و خیلی بهم کمک کرد. مرسییییییییییییییی